Chapter 2: จุดเด่น “ผังเมืองใยแมงมุม” และวงเวียน 3 ชั้น
สิ่งที่สะดุดตาที่สุดเมื่อพูดถึงผังเมืองยะลา คือรูปแบบถนนที่เชื่อมโยงเข้าหาใจกลางเมืองจนมีลักษณะคล้าย ใยแมงมุม
ถนนหลายสายถูกออกแบบให้มุ่งเข้าสู่บริเวณศูนย์กลาง โดยมีโครงสร้างวงเวียนที่เชื่อมต่อกันเป็นชั้นๆ จนเกิดเป็น “วงเวียน 3 ชั้น”
รูปแบบดังกล่าวทำให้โครงข่ายถนนภายในเมืองมีลักษณะเป็นระบบ และตามข้อมูลต้นทางระบุว่า ช่วยให้การเดินทางและการสัญจรภายในเมืองมีความคล่องตัว
นอกจากโครงสร้างถนนแล้ว ยังมีการแบ่งพื้นที่การใช้งานออกเป็นส่วนต่างๆ อย่างชัดเจน ได้แก่
ศูนย์ราชการ อยู่บริเวณวงใน เพื่อให้ประชาชนสามารถเดินทางมาติดต่อราชการได้สะดวก
เขตพาณิชย์และย่านการค้า อยู่ในพื้นที่ที่สามารถเข้าถึงได้จากหลายทิศทาง
พื้นที่อยู่อาศัย กระจายอยู่บริเวณรอบนอก เพื่อให้มีความเป็นส่วนตัวมากขึ้น
พื้นที่สีเขียว ถูกแทรกไว้ในจุดสำคัญ เพื่อสร้างความสมดุลระหว่างพื้นที่เมืองกับสิ่งแวดล้อม
การออกแบบดังกล่าวทำให้ยะลามีโครงสร้างเมืองที่มองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างถนน พื้นที่ราชการ การค้า ที่อยู่อาศัย และพื้นที่สีเขียวได้อย่างชัดเจน
Chapter 3: “วางผังเมืองก่อนจะเป็นเมือง” จุดเริ่มต้นจากอดีต
เบื้องหลังผังเมืองที่เป็นเอกลักษณ์ของยะลาไม่ได้เกิดขึ้นในยุคปัจจุบัน แต่มีรากฐานมาตั้งแต่หลายสิบปีก่อน
บทความต้นทางระบุว่า จุดเริ่มต้นสำคัญมาจาก พระรัฐกิจวิจารณ์ (สวาสดิ์ ณ นคร) อดีตข้าหลวงและนายกเทศมนตรีเมืองยะลา ซึ่งร่วมกับข้าราชการในยุคนั้นริเริ่มแนวคิด “ผังเค้าโครงเมืองยะลา ปี 2485”
ในช่วงเวลานั้น ยะลายังเป็นชุมชนขนาดเล็กที่อยู่ใกล้สถานีรถไฟ การวางผังจึงเริ่มจากการกำหนด จุดศูนย์กลางเมืองที่กิโลศูนย์ ซึ่งปัจจุบันคือบริเวณที่ตั้งศาลหลักเมือง
จากจุดศูนย์กลางดังกล่าว มีการวางถนนสายหลักให้พุ่งตรงเข้าสู่ใจกลางเมือง เช่น ถนนพิพิธภักดี ถนนสุขยางค์ และถนนสิโรรส
นอกจากนี้ ยังมีการวางถนนสายย่อยให้เชื่อมต่อกันเป็นรูปแบบคล้ายกระดานหมากรุก และมีแนวคิดเกี่ยวกับการจัดพื้นที่ด้านหลังบ้านด้วย
บทความระบุว่า มีการออกแบบซอยหลังบ้านให้มีระยะห่างประมาณ 4 เมตร เพื่อช่วยอำนวยความสะดวกในการจัดการขยะและการดับเพลิง
เมื่อมองย้อนกลับไป แนวคิดเหล่านี้สะท้อนให้เห็นว่าการวางผังเมืองของยะลาในเวลานั้นไม่ได้มองเพียงเรื่องถนน แต่ยังคำนึงถึงการใช้งานและการจัดการเมืองด้วย
Chapter 4: จากผังเมือง สู่ “เมืองแห่งการเรียนรู้”
ความโดดเด่นของยะลาไม่ได้ถูกจำกัดอยู่เพียงโครงสร้างถนนและการแบ่งพื้นที่ภายในเมืองเท่านั้น
บทความยังกล่าวถึงการพัฒนาต่อยอดในด้านสังคมและการเรียนรู้ โดยระบุว่า ยะลาได้รับรางวัล UNESCO Cities for Peace และมีส่วนร่วมในเครือข่าย “เมืองแห่งการเรียนรู้” (Learning City)
แนวคิดดังกล่าวมุ่งส่งเสริมการเรียนรู้ตลอดชีวิต รวมถึงการพัฒนาสังคมและเศรษฐกิจสร้างสรรค์ของประชาชน
จึงเป็นอีกมิติหนึ่งที่ทำให้การพัฒนาเมืองไม่ได้เน้นเพียงการสร้างถนน อาคาร หรือโครงสร้างพื้นฐานเท่านั้น แต่ยังให้ความสำคัญกับคนที่อาศัยอยู่ในเมืองด้วย
เมื่อโครงสร้างทางกายภาพถูกนำมาผสมผสานกับการพัฒนาคุณภาพชีวิต การศึกษา และการเรียนรู้ เมืองจึงสามารถเดินหน้าไปในทิศทางที่กว้างกว่าการเป็นเพียงศูนย์กลางการปกครองหรือการค้า
Chapter 5: เดินหน้าสู่ Smart City รักษารากฐานผังเมืองเดิม
ปัจจุบันเทศบาลนครยะลายังคงเดินหน้าพัฒนาเมือง โดยมีเป้าหมายสู่การเป็น Smart City พร้อมนำเทคโนโลยีสมัยใหม่มาประยุกต์ใช้กับโครงสร้างเมืองที่มีรากฐานมาจากอดีต
แนวคิดคือการนำเทคโนโลยีและระบบสมัยใหม่เข้ามาช่วยพัฒนาเมือง ขณะเดียวกันยังคงรักษาเอกลักษณ์ของผังเมืองเดิมเอาไว้
จากเมืองที่เริ่มวางผังมาตั้งแต่ปี 2485 จนกลายมาเป็นเมืองที่มีโครงสร้างถนนลักษณะคล้ายใยแมงมุม มีวงเวียน 3 ชั้น และมีการจัดสรรพื้นที่ใช้งานอย่างเป็นระบบ ยะลาจึงกลายเป็นกรณีศึกษาที่น่าสนใจของการวางผังเมืองในประเทศไทย
สิ่งที่ทำให้เรื่องราวของยะลาน่าสนใจยิ่งขึ้น คือการที่แนวคิดจากอดีตยังคงมีบทบาทต่อการพัฒนาเมืองในปัจจุบัน
จากแนวคิด “วางผังเมืองก่อนจะเป็นเมือง” สู่แนวทาง Smart City ยะลาจึงถูกนำเสนอในบทความว่าเป็นตัวอย่างของเมืองที่พยายามนำโครงสร้างเดิมมาต่อยอดให้เข้ากับยุคสมัยใหม่
ท้ายที่สุด ผังเมืองที่ดีไม่ได้มีความหมายเพียงแค่ถนนสวยหรือการออกแบบที่แปลกตา แต่ยังเกี่ยวข้องกับการเดินทาง การใช้พื้นที่ การจัดการเมือง พื้นที่สีเขียว และคุณภาพชีวิตของผู้คนที่อาศัยอยู่ในเมืองด้วย
